زانوی ضربدری یا ژنو والگوم به وضعیتی گفته میشود که در آن زانوها به سمت داخل متمایل میشوند و هنگام ایستادن، فاصله بین قوزکهای پا افزایش پیدا میکند. در این شرایط، زانوها بیش از حد به یکدیگر نزدیک میشوند و راستای طبیعی اندام تحتانی تغییر میکند. این وضعیت در بعضی از کودکان میتواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد و با افزایش سن بهبود پیدا کند، اما در برخی موارد به دلیل عوامل ژنتیکی، مشکلات رشدی یا اختلالات استخوانی نیاز به بررسی و درمان دارد. دکتر محمدعلی قاسمی با ارزیابی دقیق وضعیت پاها و میزان انحراف زانو میتواند علت ایجاد زانوی ضربدری را بررسی کرده و مناسبترین روش درمانی را با توجه به سن و شرایط بیمار پیشنهاد دهد.
علائم و نشانههای زانو ضربدری
علائم زانو ضربدری با توجه به شدت انحراف پاها میتواند متفاوت باشد. در موارد خفیف، تنها تغییر در ظاهر پاها دیده میشود اما با افزایش شدت عارضه ممکن است راه رفتن، تعادل و فعالیتهای روزمره فرد نیز تحت تاثیر قرار بگیرند از دیگر علائم این مشکل عبارتند از:
- از نشانههای مهم زانوی ضربدری بدفرمی یا بدشکلی در ناحیه کف پا است.
- مفاصل مچ پا یعنی مفصل ساب تالار در پی ضربدری شدن زانو ها از هم فاصله می گیرند و به بیرون متمایل میشوند.
- فاصله گرفتن مفاصل پا منجر به افزایش فشار در ناحیه رباط ها، تاندون ها و بافت نرم در بخش قوس داخلی پا میگردد.
- کودکانی که ضربدری بودن زانوان آنها شدت زیادی دارد نسبت به سایر کودکان در فعالیتهایی همچون دویدن بسیار ضعیف عمل میکنند. این دسته از کودکان خیلی زود خسته میشوند و از انجام فعالیتهای ورزشی به طور طولانی مدت ناتوان هستند.
- کودکان مبتلا به این عارضه نمیتوانند تعادل خود را به درستی حفظ کنند.
علت شکل گیری زانو ضربدری
زانو ضربدری میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و علت آن در کودکان و بزرگسالان همیشه یکسان نیست. در بسیاری از کودکان این وضعیت بخشی از روند طبیعی رشد است، اما گاهی بیماریهای زمینهای، اختلالات استخوانی یا عوامل ژنتیکی در ایجاد آن نقش دارند.
- در کودکان این عارضه طبیعی است و به تدریج آن ها یاد میگیرند که چگونه زانوان را قرار دهند؛ تا بتوانند به نحو بهتری راه بروند یا بدوند.
- بیماری نرمی استخوان
- بیماری ریکت
- سوء تغذیه زمینه را برای بیماری اسکوروی فراهم میکند و در نهایت این بیماری ضربدری شدن زانورابه همراه دارد.
- شکل گیری عفونتهای استخوانی همچون استئومیلیت
- وارد شدن ضربه به استخوان پا
- بیماریهای ژنتیکی و وراثتی
- در بزرگسالان ابتلا به بیماریهایی همچون آرتروز زانو و روماتیسم نیز از عوامل اثر گذار در ضربدری شدن زانوان است.
- افزایش وزن شدید و چاقی منجر به افزایش فشار به نواحی زانوان و در نهایت دفرمیتی در این بخش خواهد شد.
نحوه تشخیص زانوی ضربدری
تشخیص زانوی ضربدری معمولا با معاینه دقیق پاها در حالت ایستاده و بررسی نحوه راه رفتن آغاز میشود و پزشک میزان انحراف زانوها، فاصله بین قوزکهای پا و راستای کلی اندام تحتانی را ارزیابی میکند همچنین سن بیمار، سابقه خانوادگی، وجود درد و روند پیشرفت انحراف نیز در تشخیص علت این عارضه اهمیت دارد.
در برخی موارد، برای بررسی دقیق وضعیت استخوانها و اندازهگیری زاویه انحراف، تصویربرداری با اشعه ایکس یا آزمایشهای تکمیلی درخواست میشود. دکتر محمدعلی قاسمی بهترین جراح ارتوپدی در شیراز با بررسی شدت زانوی ضربدری و علت ایجاد آن، شرایط بیمار را ارزیابی کرده و بر اساس سن، میزان انحراف و وجود علائم همراه، روش درمان مناسب را مشخص میکند.
درمان زانو ضربدری
انواع روش های درمانی ای که در جهت بهبود وضعیت زانوان ضربدری از سوی متخصصین امر بکار گرفته میشود شامل موارد زیر میباشند:
- در مواردی برای کودکان در حال رشد کفشهای مخصوصی تجویز میشود توجه داشته باشید که این ها کفش طبی بوده و به وضعیت قرار گیری زانوان کودک کمک میکنند.
- به کمک یک فیزیوتراپیست میتوان با انجام یک برنامه تمرینی و ورزشهای مخصوص به اصلاح و رفع این عارضه کمک بسیار زیادی کرد. هدف از انجام این تمرینها تقویت عضلات اطراف لگن و ران برای بهبودی و رفع ضربدری بودن زانو است.
- اسفاده از زانوبند برای افرادی که شکل ظاهری پاهایشان از حالت عادی خود خارج شده است میتواند مناسب باشد.
- در صورتی که این عارضه به دلیل افزایش وزن در افراد به وجود آمده باشد برای رهایی از چاقی به دلیل فشار بسیاری که به زانوها وارد میکند باید برای کاهش وزن اقدام کرد و از یک رژیم غذایی مناسب پیروی کرد.
- در صورتی که ایجاد این عارضه به دلیل کمبود ویتامین D در بدن باشد برای برطرف کردن آن میتوان از ویتامینها برای افزایش استحکام و تامین مواد مغذی و ویتامین استخوانها در صورت تجویز پزشک استفاده کرد.
- ماساژدرمانی را هم برای درمان پای ضربدری و کمک به رشد استخوانها میتوان انجام داد.
نکته: در مواردی که بیماریهای خاصی منجر به ضربدری شدن زانوها شده باشد؛ در ابتدا باید بیمار را درمان کرد پس از آن اقدامات درمانی مناسب را انجام داد.
درمان زانو ضربدری با حرکات اصلاحی
حرکات اصلاحی میتوانند در برخی افراد، به ویژه در موارد خفیف زانو ضربدری، به تقویت عضلات اطراف زانو و لگن و بهبود راستای اندام تحتانی کمک کنند همچنین نوع تمرینات باید بر اساس سن، شدت انحراف و علت ایجاد مشکل انتخاب شود تا حرکات به شکل درست و ایمن انجام شوند.
لانچ پهلو
برای انجام این حرکت ابتدا باید پاها را به عرض لگن خود باز کنید و دمبل را در کنار بدن خود نگه دارید سپس باسن خود را پایین نگه داشته و یک گام بلند به سمت راست بردارید، و نگذارید که زانو بالای پنجه کشیده شود و زانوی چپ خود را خم کنید. چند ثانیه در این حالت مانده سپس به حالت اولیه برگردید و برای پای بعد این حرکت را تکرار کنید. این حرکت را برای هر سمت حدود 10 الی 12 بار انجام دهید.
پلانک از پهلو
به سمت پهلوی چپ خود دراز کشیده و ساعد را بر روی زمین قرار دهید. پاها را دراز کرده و روی هم قرار دهید؛ دست خود را بر روی لگن قرار داده و سپس بدن خود را از ناحیه باسن به سمت بالا کشیده و چند لحظه در همان حالت باقی مانده و سپس به پایین بیایید و برای سمت مقابل نیز این حرکت را تکرار کنید. برای هر سمت این حرکت را 10 بار انجام دهید.
پرس زانو
برای انجام این حرکت ابتدا بر روی زمبن دراز بکشید سپس یکی از پاها را در مقابل خود دراز کنید و پای دیگر را با قرار دادن یک حوله در زیر زانو به سمت شکم خم کرده، چند ثانیه نگه داشته و دوباره صاف کنید و برای پای بعد نیز این حرکت را تکرار کنید.
اسکوات کنار دیوار
برای انجام این حرکت ابتدا کنار یک دیوار ایستاده و پاهای خود را به عرض شانه باز کنید سپس زانوهای خود را با زاویه 90 درجه خم کرده و به سمت پایین بروید؛ در حدود 5 الی 10 ثانیه در این حالت باقی مانده و سپس به حالت اولیه برگردید و دوباره این حرکت را تکرار کنید. حدود 10 بار این حرکت را انجام دهید.
تمرین پل
برای انجام این حرکت ابتدا بر روز زمین خوابیده و زانوهای خود را خم کنید سپس باسن خود را مقداری از زمین بلند کرده و عضلات آن را منقبض کنید؛ و در حدود 5 الی 10 ثانیه در این حالت باقی مانده و برای 20 الی 30 بار این حرکت را تکرار کنید.
درمان زانوی ضربدری با جراحی
جراحی زانوی ضربدری زمانی درانجام داده میشود که انحراف زانو شدید باشد، با رشد کودک اصلاح نشود یا در بزرگسالی باعث درد و اختلال در راه رفتن شود. هدف جراحی هم اصلاح راستای اندام تحتانی و کاهش فشار غیرطبیعی واردشده به مفصل زانو است. روش جراحی با توجه به سن بیمار، شدت انحراف و علت ایجاد زانوی ضربدری انتخاب میشود.
جراحی رشد هدایت شده
جراحی رشد هدایت شده بیشتر برای کودکان و نوجوانانی انجام میشود که هنوز صفحات رشد آنها باز است. در این روش، با قرار دادن یک صفحه یا ابزار کوچک در بخش مشخصی از استخوان، رشد استخوان به تدریج هدایت میشود تا زاویه زانو اصلاح شود. پس از رسیدن پاها به راستای مناسب، ابزار قرار داده شده طی یک جراحی دیگر خارج میشود.
جراحی استئوتومی
در جراحی استئوتومی، استخوان ران یا ساق پا در محل مشخصی برش داده میشود و سپس در زاویه مناسب قرار میگیرد. هدف این روش، اصلاح راستای پا و توزیع متعادلتر فشار روی مفصل زانو است. استئوتومی بیشتر در نوجوانان بزرگتر و بزرگسالانی انجام میشود که رشد استخوانی آنها کامل شده اما هنوز مفصل زانو قابلیت حفظ شدن دارد.
جراحی تعویض کامل مفصل زانو
تعویض کامل مفصل زانو معمولا برای افرادی در نظر گرفته میشود که علاوه بر انحراف شدید زانو، دچار تخریب گسترده مفصل و آرتروز پیشرفته نیز هستند، در این جراحی بخشهای آسیب دیده مفصل برداشته شده و با قطعات مصنوعی جایگزین میشوند. دوره نقاهت آن هم نسبت به جراحیهای اصلاحی ساده و طولانیتر است بعد از عمل هم بیمار برای بازیابی حرکت و قدرت زانو به توانبخشی نیاز دارد.
عوارض زانوی ضربدری
زانوی ضربدری در صورت شدید بودن یا درمان نشدن میتواند به مرور زمان فشار نامتعادلی به مفاصل زانو و اندامهای تحتانی وارد کند. این وضعیت علاوه بر تغییر ظاهر پاها، روی نحوه راه رفتن، تعادل و انجام فعالیتهای روزمره نیز تاثیر بگذارد که از مهمترین آنها به شرح زری است:
- درد شدید مفاصل
- وضعیت بد بدن
- ایجاد مشکل در راه رفتن
- تغییر شکل استخوانها
- ساییدگی و پارگی تاندون
- درد زانو
- کوتاهی قد
- آرتروز زودرس زانوها
- مفاصل سفت و خشک
- دررفتگی کشکک زانو
- درد در قسمت ران، قوزک پا و اطراف آن
سوالات متداول مربوط به زانوی ضربدری
بله، در بعضی افراد شدت انحراف با گذشت زمان بیشتر میشود، بهویژه اگر علت زمینهای وجود داشته باشد یا فشار زیادی به مفصل زانو وارد شود بررسی دورهای وضعیت پاها میتواند به تشخیص تغییرات و انتخاب درمان مناسب کمک کند.
زانوی ضربدری به تنهایی باعث توقف رشد قد نمیشود اما در موارد شدید ممکن است راستای اندام تحتانی را تغییر دهد و روی حالت ایستادن و نحوه راه رفتن فرد تاثیر بگذارد.
در موارد شدید و طولانیمدت، توزیع نامتعادل فشار روی مفصل زانو میتواند احتمال ساییدگی برخی قسمتهای مفصل را افزایش دهد به همین دلیل، افرادی که درد مداوم یا انحراف قابل توجه دارند بهتر است وضعیت زانوهای خود را بررسی کنند.
در نهایت…
زانوی ضربدری در بسیاری از کودکان، بهویژه در سنین پایین، میتواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد و با گذشت زمان به تدریج کاهش پیدا کند. با این حال، اگر انحراف زانوها شدید باشد، تا سنین بالاتر ادامه پیدا کند یا باعث درد و اختلال در راه رفتن شود، بررسی تخصصی ضروری است. درمان بر اساس سن، شدت انحراف و علت ایجاد آن میتواند شامل حرکات اصلاحی، استفاده از وسایل کمکی یا در موارد شدید، جراحی باشد. دکتر محمد علی قاسمی با ارزیابی دقیق وضعیت زانوها میتواند مناسبترین روش درمان را متناسب با شرایط هر فرد مشخص کند.
با درود
پسرم ۷سالهست
مشکل پایx دارد
کف پا صاف است
گاهی وفتها بر اثر خستگی احساس در در پشت زانو دارد
گاهی هم لکه های کبودی در اطراف زانو مشاهده میشه
قد بلندش نیز مزید بر علت شده و بهمین خاطر در دویدن وحرکات سریع، چندان چالاکی ندارد
برای درمانش چیکار باید کرد؟
آیا روش درمان رشد هدایت شده مناسب هست؟