عمل استئوتومی برای اصلاح زانوی پرانتزی (ژنوواروم)

عمل استئوتومی برای اصلاح زانوی پرانتزی فرصتی برای بازگرداندن توازن و عملکرد طبیعی زانو فراهم می‌کند و تاثیر زیادی بر راه رفتن و کاهش درد مفصل دارد. این جراحی برای افرادی که تغییر شکل زانو باعث فشار روی مفصل و مشکلات حرکتی شده است اهمیت بالایی دارد. در این مقاله مراحل انجام عمل، مراقبت‌های قبل و بعد، مزایا و محدودیت‌ها بررسی می‌شود تا بیماران با آگاهی کامل تصمیم بگیرند و نتیجه‌ای پایدار و کارآمد در اصلاح زانو تجربه کنند.

زانوی پرانتزی (ژنوواروم) چیست؟

زانوی پرانتزی (ژنوواروم) حالتی است که در آن وقتی فرد صاف می‌ایستد و زانوها را صاف می‌کند، قوزک‌های داخلی مچ پا به هم نزدیک یا چسبیده‌اند، اما بین دو زانو فاصله وجود دارد. این انحراف به سمت داخل، ژنوواروم (Genu Varum) نامیده می‌شود. در این حالت محور مکانیکی پا به‌جای عبور مستقیم از مرکز مفصل ران تا مرکز مچ، کمی به سمت داخل متمایل می‌شود و ظاهر پا شبیه یک پرانتز دیده می‌شود.

در بزرگسالان مقدار خیلی خفیف واروس طبیعی است اما با افزایش زاویه، فشار روی سمت داخلی مفصل زانو چند برابر می‌شود و غضروف داخلی سریع‌تر ساییده می‌شود. به مرور این وضعیت باعث بروز آرتروز داخلی زانو، درد و محدودیت حرکتی خواهد شد. به همین دلیل، اصلاح محور پا در برخی بیماران صرفا یک اقدام زیبایی نیست بلکه یک اقدام درمانی و پیشگیرانه برای جلوگیری از پیشرفت آرتروز به شمار می‌آید.

علت زانوی پرانتزی در بزرگسالان چیست؟

زانوی پرانتزی در بزرگسالان به دلایل مختلف ایجاد می‌شود شناخت این عوامل برای تشخیص دقیق و انتخاب روش درمان مناسب اهمیت دارد. مهم‌ترین علت‌ها شامل باقی‌مانده مشکلات دوران کودکی، آرتروز زانو، بدجوش خوردن شکستگی‌ها و بیماری‌های متابولیک استخوان هستند.

باقی‌مانده بدشکلی دوران کودکی

برخی کودکان به دلایل متفاوتی مثل ریکتز (نرمی استخوان در کودکی)، بیماری بلانت (اختلال رشد قسمت بالایی استخوان درشت‌نی) و جوش خوردن بد شکستگی‌های ساق یا ران دچار پای پرانتزی می‌شوند که اگر این مشکلات در زمان رشد اصلاح نشوند، محور استخوان‌های ساق و ران غیرطبیعی باقی می‌ماند و در بزرگسالی پا همچنان پرانتزی خواهد بود.

آرتروز و ساییدگی داخلی زانو

شایع‌ترین علت ایجاد یا تشدید پای پرانتزی در سنین میانسالی و بالاتر، آرتروز داخلی مفصل زانو است، در این حالت غضروف داخلی مفصل زانو خراب می‌شود، فاصله مفصلی در سمت داخل کاهش می‌یابد و استخوان‌ها در سمت داخلی به هم نزدیک‌تر و در سمت خارجی کمی دورتر می‌شوند نتیجه این وضعیت، انحراف محور پا به سمت واروس (پرانتزی) است.

بدجوش خوردن شکستگی‌ها (Malunion)

اگر شکستگی‌های قسمت پایین استخوان ران (دیستال فمور) یا قسمت بالای درشت‌نی (پروگزیمال تیبیا) در زاویه‌ای نادرست جوش بخورند، محور پا به سمت داخل (واروس) منحرف می‌شود. در این شرایط، بدشکلی استخوانی و مکانیکی اتفاق می‌افتد و اصلاح آن نیاز به مداخله جراحی دارد.

بیماری‌های متابولیک استخوان

موارد نادر مانند استئومالاسی در بزرگسالی یا برخی بیماری‌های ژنتیکی استخوان می‌توانند به تدریج شکل استخوان را تغییر دهند و باعث ایجاد پای پرانتزی شوند. این شرایط به مرور زمان پیشرفت کرده و تشخیص زودهنگام آن‌ها برای پیشگیری از بدشکلی شدید بسیار اهمیت دارد.

برای دریافت نوبت از دکتر محمد علی قاسمی بهترین جراح ارتوپدی در شیراز با شماره مطب تماس بگیرید.

نقش رباط‌ها و شلی آن‌ها در زانوی پرانتزی

در زانو رباط کولترال داخلی (MCL) در سمت داخل و رباط کولترال خارجی در سمت خارج، ثبات جانبی مفصل را تامین می‌کنند در پای پرانتزی فشار مزمن روی بخش داخلی زانو باعث تحلیل غضروف و کاهش ارتفاع مفصل در سمت داخل می‌شود. این کاهش ارتفاع رباط داخلی و بافت نرم داخلی را کشیده کرده و در ظاهر شل نشان می‌دهد.

بنابراین در بیشتر موارد شلی رباط داخلی پیامد واروس و آرتروز است البته برخی افراد به‌طور طبیعی رباط‌های شل‌تری دارند (هایپرموبیل) که می‌تواند احساس ناپایداری را افزایش دهد، اما عامل اصلی پرانتزی شدن محور استخوانی پا است.

استئوتومی چیست و چرا برای زانوی پرانتزی انجام می‌شود؟

استئوتومی (Osteotomy) به معنای برش دادن استخوان و اصلاح زاویه آن است، سپس استخوان در موقعیت جدید با پیچ، پلاک یا فیکساتور ثابت می‌شود. در زانوی پرانتزی، شایع‌ترین نوع استئوتومی، بالای درشت‌نی (High Tibial Osteotomy – HTO) است و در موارد خاص، استئوتومی انتهای ران (Distal Femoral Osteotomy – DFO) نیز انجام می‌شود.

هدف استئوتومی تغییر محور مکانیکی پا از حالت واروس به حالت نزدیک طبیعی یا کمی والگوس (کمی ضربدری)، انتقال فشار از بخش داخلی ساییده‌شده زانو به بخش بیرونی سالم‌تر، کاهش درد، افزایش کارایی مفصل و به تاخیر انداختن نیاز به جراحی تعویض مفصل زانو است. به زبان ساده، با استئوتومی وزن بدن از روی بخش آسیب‌دیده مفصل به سمت قسمت سالم‌تر منتقل می‌شود.

چه کسانی نیاز به عمل استئوتومی برای زانوی پرانتزی دارند؟

استئوتومی برای همه‌ی افراد مبتلا به زانوی پرانتزی لازم نیست و تنها گروه خاصی می‌توانند از این جراحی بهره‌مند شوند. کاندیدهای مناسب این جراحی عبارتند از:

• سن نسبتا پایین‌ بین حدود ۳۰ تا ۶۰ سال
• افرادی که هنوز برای تعویض مفصل خیلی جوان‌اند اما درد و آرتروز داخلی دارند.
• ورزشکاران یا کسانی که تمایل به فعالیت فیزیکی مداوم دارند.
• افراد با شغل‌های ایستاده یا پرکار فیزیکی
• افرادی با داشتن دامنه حرکتی خوب
• وزن قابل قبول
• اضافه وزن شدید ریسک عمل و فشار روی ساق و پلاک را افزایش می‌دهد

عمل استئوتومی یک‌طرفه انجام می‌شود یا دوطرفه؟

عمل استئوتومی یک‌طرفه انجام می‌شود یا دوطرفه به وضعیت بیمار و شدت درگیری زانوها بستگی دارد. اگر فقط یک زانو دردناک باشد یا میزان پرانتزی بودن در یک سمت شدیدتر و همراه با آرتروز باشد جراحی تنها روی همان زانو انجام می‌شود. اما در صورتی که هر دو زانو دچار پرانتزی واضح همراه با درد و آرتروز داخلی باشند، دو حالت مطرح است.

در روش مرحله‌ای، ابتدا زانوی دردناک‌ یا آسیب‌دیده‌ جراحی می‌شود و پس از طی دوره بهبودی اولیه و توانایی تحمل وزن، زانوی دیگر در عمل دوم اصلاح خواهد شد. در برخی شرایط خاص نیز هر دو زانو در یک جلسه جراحی می‌شوند که اگرچه تنها یک بار بیهوشی و بستری نیاز دارد، اما دوره نقاهت دشوارتر است و برای همه بیماران مناسب نیست.

بعد از استئوتومی پا بلندتر یا کوتاه‌تر می‌شود؟

این سوال از رایج‌ترین نگرانی‌های بیماران است که باید بگوییم به نوع استئوتومی بستگی دارد، اما هدف جراح همواره این است که تغییر طول اندام حداقل و قابل اغماض باشد. در استئوتومی بالای درشت‌نی دو نوع اصلی انجام می‌شود. در روش مدیال اوپن وج (Medial Opening Wedge HTO) از سمت داخل درشت‌نی برش ایجاد شده و یک فاصله به شکل گوه باز می‌شود که با پیوند استخوان یا بلاک مخصوص پر می‌گردد.

در این حالت، طول ساق چند میلی‌متر افزایش پیدا می‌کند در مقابل، در روش لترال کلوزینگ وج (Lateral Closing Wedge HTO) از سمت خارج یک گوه استخوانی برداشته می‌شود و استخوان‌ها به هم نزدیک می‌شوند که می‌تواند باعث کاهش جزئی طول ساق شود.

در عمل، این تغییرات بسیار خفیف هستند و بیمار در زندگی روزمره متوجه اختلاف طول نمی‌شود. در موارد نادر که اختلاف قابل توجهی ایجاد شود، با کفی یا اصلاح کفش به‌راحتی قابل جبران است. به طور کلی، هدف اصلی استئوتومی اصلاح محور پا است و هیچ ارتباطی با تغییر طول اندام ندارد.

عوارض احتمالی عمل استئوتومی برای زانوی پرانتزی

مثل هر عمل جراحی، استئوتومی هم می‌تواند عوارضی را به همراه داشته باشد هرچند در دست جراح باتجربه، احتمال آن‌ها کم است از عوارض این عمل عبارتند از:

• عفونت زخم یا عفونت عمقی که با با آنتی‌بیوتیک، مراقبت از زخم و در صورت لزوم مداخله بیشتر کنترل می‌شود.
• عدم جوش خوردن استخوان (Nonunion) یا تاخیر در جوش خوردن که گاهی نیاز به عمل مجدد یا پیوند استخوان است.
• شکست پلاک یا پیچ‌ها
• تصحیح ناکافی یا بیش از حد زاویه
• ترومبوز وریدی (لخته خون در ساق) مثل هر عمل اندام تحتانی؛ با دارو و تحرک زودرس پیشگیری می‌شود.
• سفتی و محدودیت حرکت زانو

کسی که درد ندارد چه زمانی عمل استئوتومی را باید انجام دهد؟

اگر فردی درد ندارد پس زمان انجام استئوتومی به شدت بدشکلی و شرایط کلی او بستگی دارد. در مواردی که پای پرانتزی خفیف باشد و بیمار هیچ دردی نداشته باشد انجام استئوتومی توصیه نمی‌شود و اصلاح سبک زندگی، کاهش وزن، تقویت عضلات اطراف زانو و پیگیری دوره‌ای کفایت می‌کند. اما در پای پرانتزی متوسط تا شدید، حتی در صورت نبود درد، موضوع کمی حساس‌تر می‌شود؛ زیرا از نظر علمی این افراد در آینده در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به آرتروز قسمت داخلی زانو هستند، در حالی که خود عمل استئوتومی یک جراحی بزرگ با دوره نقاهت و ریسک‌های خاص خود است.

به همین دلیل، در اکثر موارد تا زمانی که درد قابل‌توجه یا محدودیت عملکردی وجود نداشته باشد و بیمار از نظر ظاهری نیز دچار مشکل جدی نباشد، استئوتومی صرفاا به‌عنوان اقدام پیشگیرانه انجام نمی‌شود. با این حال، در موارد خاص مانند بدشکلی بسیار شدید یا زمانی که ظاهر پا تأثیر منفی جدی بر کیفیت زندگی و اعتمادبه‌نفس فرد گذاشته باشد، ممکن است پس از مشاوره دقیق با فوق‌تخصص زانو، انجام استئوتومی به‌عنوان یک عمل انتخابی هم با هدف زیبایی و هم کاهش نسبی خطر آرتروز آینده مطرح شود. به طور خلاصه، در صورت نبود درد و محدودیت عملکردی، تصمیم به جراحی باید بر اساس زاویه بدشکلی، سن، شغل، سطح فعالیت ورزشی و شرایط فردی هر بیمار به‌صورت جداگانه اتخاذ شود.

آیا ارث و ژنتیک در زانوی پرانتزی و نیاز به استئوتومی نقش دارند؟

بله، ارث و ژنتیک در بروز زانوی پرانتزی و حتی نیاز به استئوتومی نقش دارد، اما به‌تنهایی تعیین‌کننده نیستند. نقش وراثت را می‌توان در دو سطح بررسی کرد؛ نخست، وراثت مستقیم در شکل و رشد استخوان که در برخی اختلالات رشد استخوانی مانند بیماری بلانت یا بعضی بیماری‌های متابولیک استخوان نقش ژنتیکی وجود دارد و به همین دلیل در برخی خانواده‌ها الگوی مشابه بدشکلی اسکلتی در چند نفر دیده می‌شود. دوم، استعداد ژنتیکی برای نوع محور پا و ابتلا به آرتروز که شامل ویژگی‌هایی مانند فرم کلی اندام تحتانی، نوع لگن و حتی کیفیت غضروف است و می‌تواند زمینه آرتروز زودرس زانو را فراهم کند.

با این حال باید توجه داشت که ژنتیک تنها یکی از عوامل موثر است و عواملی مانند وزن بدن، میزان فعالیت بدنی، نوع شغل، ورزش، آسیب‌های قبلی و نحوه استفاده از مفصل نقش مهمی در شدت مشکل دارند. بنابراین اگر در خانواده شما پای پرانتزی یا آرتروز زودرس شایع است، بهتر است با کنترل وزن، تقویت عضلات پا و تنه، پیشگیری از آسیب‌های ورزشی و مراجعه زودهنگام در صورت شروع درد، از پیشرفت مشکل جلوگیری کنید؛ زیرا تشخیص و اقدام به‌موقع می‌تواند نتیجه درمان را به‌طور قابل‌توجهی بهبود دهد.

در نهایت…

زانوی پرانتزی در بزرگسالان می‌تواند به‌علت بدشکلی قدیمی، آرتروز یا بیماری‌های استخوانی ایجاد شود و با افزایش فشار روی قسمت داخلی زانو، خطر آرتروز را بالا ببرد. در چنین شرایطی، استئوتومی با اصلاح محور پا به کاهش درد و تأخیر در تعویض مفصل کمک می‌کند. این عمل بیشتر برای افراد جوان‌تر و فعال با آرتروز محدود مناسب است و طول پا تغییر قابل‌توجهی نمی‌کند. اگر درد و محدودیت وجود نداشته باشد، اغلب جراحی لازم نیست و پیشگیری کافی است.